Clare Clark - Wielki smrĂłd

Informacje o ksiÄ Ĺźce Tytuł: wielki smrĂłd (The Great Stink) Autor: Clare Clark Wydawca: Zysk i S-ka Rok wydania: 2010 Ilość stron: 368 Cena: 34,90 PLN

Praca w kanałach to śmierdząca sprawa. A szczególnie w XIX-wiecznych londyńskich ściekach. To na ten okres przypadał wielki remont przewodów kanalizacyjnych w stolicy Anglii. W tym celu zostały zatrudnione setki robotników, projektantów, geodetów i innych ludzi, przydatnych przy tak wielkim przedsięwzięciu, Była to największa do tej pory tego typu przebudowa w historii. Wśród zatrudnionych znalazł się jednak pewien człowiek, który w cuchnących oparach i ciemności znajdował ukojenie. William May, bo tak się on nazywa, właśnie po części z powodu swojej miłości, a wręcz obsesji na punkcie tych obślizgłych i cuchnących labiryntów pod powierzchnią Londynu, został wplątany w morderstwo, stając się głównym podejrzanym w sprawie. Jednak zanim do tego doszło, zdarzyło się wiele innych, nie mniej wstrząsających rzeczy...

„Wielki smrĂłd” to pierwsza powieść Clare Clark. William May po powrocie z wojny krymskiej nie moĹźe odzyskać rĂłwnowagi psychicznej. Dzięki wstawiennictwu człowieka, dla ktĂłrego pracował na froncie, uzyskuje zatrudnienie przy przebudowie kanałów. Niestety, jego stan psychiczny wciąż się pogarsza. Znajduje on jednak ujście dla swojego szaleństwa w ciemności kanałów, a takĹźe w cięciu się. Ta odraĹźająca kombinacja staje się jego uzaleĹźnieniem – coraz częściej pod pretekstem pracy schodzi pod ziemię, by tam mĂłc w spokoju się kaleczyć. Jednak dzięki swojej Ĺźonie, ktĂłra odkrywa fobię męża, William powoli zaczyna wracać do zdrowia. Mają na to wpływ takĹźe narodziny syna, ktĂłry sprowadza bohatera na ziemię i zmusza do powrotu do normalności. Niestety, okazuje się takĹźe, ze niektĂłrzy współpracownicy Williama znają jego tajemnicę i prĂłbują wykorzystać przeciwko niemu, w konsekwencji staje się on głównym podejrzanym w sprawie o morderstwo. Nie jest to jednak jedyny wątek powieści; inny opowiada o losach Długiego Toma, bezdomnego, Ĺźyjącego z tego, co znajdzie w kanałach, a takĹźe z łapania szczurĂłw na zamĂłwienie. Zwierzęta te są potrzebne do walk psĂłw, ktĂłre przyciągają wielu chętnych, pragnących zobaczyć trochę agresji i rozlewu krwi. Tom przez czysty przypadek spotyka na swojej drodze starego kundla, ktĂłrego przygarnia. Dama – bo tak ją nazwał – okazuje się nagle doskonałym spem do walk z gryzoniami. Tom postanawia ją sprzedać. Znajduje kupca w osobie tajemniczego Kapitana, oferującemu mu oszałamiającą sumę 100 gwinei (starczyłaby ona, by zapewnić Tomowi godne spędzenie reszty Ĺźywota). Zanim jednak dochodzi do transakcji, Tom zostaje takĹźe wplątany w morderstwo, z czego on sam jednak nie zdaje sobie sprawy. Nie zmienia to jednak faktu, Ĺźe odegra w tej historii bardzo istotną rolę...

Ciężko mi zakwalifikować tę książkę do konkretnego gatunku. Moim zdaniem jest to połączenie kryminału i powieści historycznej, zawierające takĹźe realistyczny opis choroby psychicznej z perspektywy pierwszej osoby. Clare Clark podczas pisania powieści opierała się w znacznym stopniu na dokumentach, dokładnie opisujących Ăłwczesny Londyn: jego społeczeństwo, architekturę, kulturę i zwyczaje oraz oczywiście londyńskie kanały – te są przedstawione bardzo dokładnie i ze szczegółami, w związku z czym łatwo jest sobie wyobrazić ich przytłaczający i duszący wręcz klimat. Naturalnym jednak jest, Ĺźe autorka tak wiele miejsca poświęciła dla nich, gdyĹź są one głównym polem akcji, a takĹźe w największym stopniu nadają klimat książce.

A klimat jest w powieści niesamowity. Mieszanka smrodu, mroku i oślizgłości londyńskich podziemi, krwi spływającej z przedramion Williama, gdy ten znowu się tnie, opisĂłw atakĂłw ciemności na jego jaźń – bo tak moĹźna określić napady choroby psychicznej – jest niesamowicie sugestywna i tworzy wyjątkową atmosferę, ktĂłra moĹźna nazwać odraĹźającą i obrzydliwą. JeĹźeli dołoĹźymy do tego retrospekcyjne opisy wydarzeń z Krymu – pierwszego mordu, dokonanego przez Maya, gdy pełnił słuĹźbę, czy relacji z jego rekonwalescencji w brudnym, pełnym śmierci i chorĂłb miejscu, pełniącym rolę szpitala polowego, tudzieĹź wspomnienia z walk psĂłw, pełnych nieuzasadnionej agresji i tryskającej naokoło juchy – to dostaniemy powieść o klimacie niesamowicie mrocznym i ponurym. Jednak – by nie popadać w skrajność – część książki zajmuje takĹźe okres, gdy Wiliam jest niemal całkowicie zdrowy, jego Ĺźycie rodzinne i zawodowe się dobrze układa, a on sam jest pełen chęci do pracy i patrzy pozytywnie w przyszłość. Stanowi to odskocznię od negatywnych emocji, towarzyszących reszcie lektury i moim zdaniem ogĂłlnie dobrze ją balansuje. Mimo wszystko to nie jest książka, po ktĂłrej przeczytaniu sam czytelnik ma ochotę się zamknąć w szafie i pociąć.



Warto takĹźe zwrĂłcić na niesamowitą drobiazgowość opisĂłw. Przy czym nie mam na myśli tego, co oferowało nam choćby „Quo Vadis?”, czyli parostronnicowych, nudnych opisĂłw biblioteki czy innego miejsca, lecz zgrabnych, zwięzłych, a przy tym bardzo plastycznych charakterystyk, dzięki ktĂłrym bardzo łatwo wyobrazić sobie poszczegĂłlne sytuacje. Jak wcześniej wspomniałem, szczegółowość najbardziej widać przy relacjach z kanałów, jednak takĹźe portrety pubĂłw, biur czy zwykłych angielskich domĂłw są drobiazgowe i wyczerpujące. Przypadło mi to wyjątkowo do gustu, gdyĹź bardzo lubię takie industrialne klimaty, w ktĂłrych co prawda wśrĂłd dymĂłw, smrodu, wszechobecnego brudu i trujących wyziewĂłw nie ma miejsca na romantyczne schadzki w róşanym ogrodzie etc., lecz to wszystko ma w sobie jakąś mroczną tajemniczość, kontrastującą z rewolucją przemysłową, stawiającą przecieĹź na naukę i technikę, ktĂłre są dalekie od zagadkowości... Jeśli dodany do tego chorobę psychiczną Maya, o ktĂłrej ciężko nawet dziś mĂłwić w kategoriach ścisłych, dostaniemy mieszankę wybuchową: szaleństwo wśrĂłd ściekĂłw, spalin i gwałtownego postępu.

Nie wiem, czy to jak tak trafiam, czy to jakaś przypadłość autorĂłw tworzących w ostatnim czasie, w kaĹźdym razie po raz kolejny muszę stwierdzić, Ĺźe słabym punktem książki jest jej początek. Jest on dziwnie skonstruowany, bo po wstrząsającej scenie samookaleczenia się Williama zaczyna się robić zbyt spokojnie... I w sumie taki statyczny klimat utrzymuje się aĹź do samego zabĂłjstwa. To znaczy owszem – dzieją się w międzyczasie rzeczy, będące bez wątpienia ciekawe, intrygujące i interesujące, a kolejne retrospekcje do wojny krymskiej nieraz elektryzują czytelnika – jednak ogĂłlnie rzecz biorąc prawdziwa akcja zaczyna się dopiero po morderstwie. Mimo to chcę wyjaśnić, Ĺźe pod pojęciem „słaby” rozumiem „gorszy od reszty”, jednak mimo to moim zdaniem początek książki jest dobry, jednak nie wystarczająco, by dorĂłwnać jej reszcie. Ta, niewielka w sumie, wada jest jedynym mankamentem, jakiego dopatrzyłem się w powieści.

Jednak drugą wadą książki jest jej tłumaczenie. Odpowiedzialnej za nie Mirze Czarneckiej wystawiłbym w skali szkolnej słabą trĂłję. Nie do końca poradziła sobie z przewaĹźającymi opisami, nierzadko składającymi się ze zdań wielokrotnie złoĹźonych. Czasem miałem wraĹźenie, czytając utwĂłr, Ĺźe tłumaczka zaczynała się powoli gubić wśrĂłd ściekĂłw, zmurszałych cegieł i fluorescencyjnych grzybĂłw w kanałach, co w konsekwencji powodowało, Ĺźe ja sam do końca nie wiedziałem, gdzie znajduje się dokładnie bohater (bo niestety powieść wymaga tego rodzaju szczegĂłlikĂłw, jak dokładne umiejscowienie jego lokacji etc., by mieć rozeznanie w akcji), a czasem nawet co robi! Wiedziałem, Ĺźe szedł, ale gdzie? Po co? A miałem odczucie, Ĺźe autorka to juĹź powiedziała, tyle Ĺźe translatorka tego nie przetłumaczyła do końca. JeĹźeli do tego dorzucić liczne błędy interpunkcyjne (przede wszystkim brak przecinkĂłw w wielu miejscach, co kompletnie psuło konstrukcje zdań) i zdecydowanie rzadsze literĂłwki, w konsekwencji pozostaje odczucie niesmaku. Na szczęście – będąc szczerym – nie jest ono takie duĹźe; większość zawiłości fabularnych wyjaśnia się wraz z akcją, części moĹźemy się domyśleć po rozwoju wydarzeń, a same błędy interpunkcyjne raczej rzucą się w oczy tylko purystom językowym i nie utrudniają za bardzo odbioru książki, podobnie jak literĂłwki.

„Wielki smrĂłd” to dobra książka. Wciągająca, z zawiłą fabułą, licznymi wątkami, oddająca Ăłwczesny klimat industrialnego smrodu, spalin, bezduszności, materializmu i człowieczeństwa, ktĂłre jednak wciąż moĹźna gdzieś odnaleźć. Mimo pewnych niedociągnięć, o ktĂłrych wspomniałem wyĹźej, polecam tę książkę kaĹźdemu, mającemu ochotę na cięższy kryminał i analizę psychiki człowieka popadającego w szaleństwo. Jednak mimo wszystko do mistrzostwa jej troszkę brakuje... w konsekwencji wystawiam jej ocenę 7,5/10.